ژان ماره

Marais, Jean

 بازیگر (1913، شربورگ - فرانسه؛ 1998)

با نام ژان آلفره ویلن ماره به دنیا آمد. در سا ل 1930 مدتی شاگرد یک عکاس بود، ولی پس از چندی این کار را رها کرد تا به نقاشی و یادگیری بازیگری نزد شارل دولن بپردازد. در سال 1933 درنخستین فیلم خود، شاهین کوچک بازی کرد و ضمناً دستیار کارگردان آن، مارسل لربیه، نیز بود. هم چنین نقش هایی گذرا در اجراهای تآتری دولن ایفا می کرد. در 1931 جزو گروه هم سرایان اجرای ژان کوکتو از ادیپ در پاریس بود که همین آغازگر یک رابطه ی شخصی و حرفه ای طولانی و پُربار با کوکتو شد. در چندین نمایش نامه که کوکتو برای او نوشته بود، بازی کرد و نیز با حضور در فیمل های او - اورفه، وصیت نامه ی اورفه، دیو و دلبر - به چهره ای ماندگار در سینما بدل شد. در 1939 با شروع جنگ جهانی دوم وارد ارتش فرانسه شد و در 1943 به ارتش امریکا پیوست. در دهه های 1940 و 1950 محبوب ترین ستاره ی مرد سینمای فرانسه بود و علاوه بر آن در تآتر نیز نقش هایی در کمدی فرانسز بازی کرد. در 1977 او کارگردان و بازیگر یک اجرا از والدین وحشتناک کوکتو بود. هرگز ازدواج نکرد.

کم تر بازیگری این اقبال را داشته که نقش هایش را نویسنده و کارگردانی مثل کوکتو مخصوص او خلق کرده باشد. کوکتو به عنوان فیلم نامه نویس، کارگردان و اغلب مؤلف نمایش نامه ی مأخذ فیلم ها، همه چیز فیلم، اعم از شخصیت ها، محیط اجتماعی و حتی تمهیدات دوربین را حول شخصیت، ویژگی های فیزیکی و قابلیت های ویژه ی دوست صمیمی اش، ماره شکل می داد. اما این در واقع یک بده بستان متقابل بود: کوکتو در ماره تجسمی کامل برای قهرمانان کهن الگووار و اسطوره ای خود می یافت. (به رغم بازی های خوب ماره در فیلم های کارگردانان دیگر - از جمله شب های بی خوابی لوکینو ویسکونتی و النا و مردان ژان رنوار - او در واقع سرقفلی فیلم های کوکتو بود و هر چه قدر این نقش ها به تصویر شاعرانه ی کوکتو نزدیک تر بودند، با موفقیت بیش تری آفریده شدند.) ماره، با آن ظاهر باشکوه و موهای طلایی، متناسب با برداشت کوکتو از کمال و جاودانگی شمایل های اسطوره ای است. در بازگشت ابدی ژان دُلانوآ، بر مبنای فیلم نامه ای از کوکتو، ماره نقش «تریستان»، عاشق آشفته حال، را در روایتی مدرن از افسانه ی قرون وسطایی عشق و مرگ بازی می کند. در عقاب دو سر، برداشتی افسانه ای از قرن نوزدهم توفانی و رمانتیک، ماره دانش جویی آنارشیست است که هم راه یک شاهزاده می شود. ظاهر اندکی مسن ماره برای این نقش به خوبی با مایه های «هملت »وار فیلم هم آهنگ می شود: دانش جو، جوانی است با روحیه ای پیر و عاقل. ویژگی های فیزیکی ماره انگ این فیلم اند، چرا که او هم آن قدر تنومند است که نقش یک دهقان زاده را بازی کند و هم آن قدر متشخص که در نقش شاهزاده ی بالقوه جا بیفتد. این دوگانگی در دیو و دلبر و با گریم سنگین به طرز فوق العاده ای به کار رفت. هیولای جذاب فیلم به یک شاهزاده ی بیش از حد جذاب استحاله می یابد. در عین حال ماره هم زمان نقش خواستگاری قوی هیکل ولی بدطینت «دلبر» را هم بازی می کند؛ شاید وحدت نقش ها، تأکیدی بود بر نقش روح در اعتلای جسم. چهره ی متعالی، اگرچه نه کاملاً زیبای ماره برازنده ی سیمایی اسطوره ای مثل «اورفه» است. و نیز سبک بازیگری بسیار سخت و خویشتن دارانه ی او که بر کم ترین اطوار ظاهری و حالت ثابت چهره متکی است. اورفه، اوج هم کاری کوکتو/ ماره بود. ماره تصویری کامل از شاعر/ خیال باف درون گرا خلق می کند که در جست و جوی راه گریزی از تعلقات ناخواسته از یک سو و موضع انتقادی دنیای متخاصم و ملال آور پاریس مدرن از سوی دیگر است. کوکتو این نقش را از شخصیت «اورفه» در یک نمایش صحنه ای برگرفت که سال ها پیش از ملاقات او با ماره نوشته شده بود و از آن قامت، مجسمه ای خاموش برای ماره تراشید. تأثیر مشابهی را در حضور بازیگر در نقش «ادیپ» در وصیت نامه ی اورفه می توان دید که اگرچه نقشی کوتاه و فاقد گفت و گو است، تأثیری وصف ناشدنی دارد.

از فیلم ها: 1933 - شاهین کوچک (لربیه)، خوشبختی (لربیه)؛ 1934 - رسوایی (لربیه)؛ 1941 - خانم می سوزد (دو بارونسلی)؛ 1943 - کارمن (کریستیان - ژاک)، بازگشت ابدی (دُلانوآ)، سفر بدون امید (کریستیان - ژاک)؛ 1946 - دیو و دلبر (کوکتو)؛ 1947 - عقاب دو سر (کوکتو)؛ 1948 - والدین وحشتناک (کوکتو)، روی بِلا (بیون)؛ 1949 - در چشم های خاطره (دُلانوآ)، راز مایرلینگ (دُلانوآ)؛ 1950 - قصر شیشه یی (کلمان)، اورفه (کوکتو)؛ 1951 - معجزه فقط یک بار روی می دهد (ا. آلگره)؛ 1952 - صدای سکوت (پابست)، صورت چرمی (ا. آلگره)؛ 1953 - خواب گاه بزرگ سالان (دوکوئن)، ژولیتا (م. آلگره)؛ 1954 - شفادهنده (سیامپی)، اگر ورسای به من گفته بود (گیتری)؛ 1955 - ناپلئون (گیتری)، ستارگان آینده (م. آلگره)؛ 1956 - النا و مردان (رنوار)؛ 1957 - عشق جیبی (کاست)، شب های بی خوابی (ویسکونتی)، توفان بالای ناگاساکی (سیامپی)؛ 1959 - شاهزاده خانم دوکلو (دُلانوآ)؛ 1960 - کاپیتان (اونه بل)، اوسترلیتس (گانسن)، وصیت نامه ی اورفه (کوکتو)؛ 1961 - کاپیتان فراکاس (گاسپار هوی)؛ 1962 - نقاب آهنین (دوکوئن)، پونتیوس پیلاتوس (راپر)؛ 1964 - فانتوما (اونه بل)، مردی از کوکودی (کریستیان - ژاک)؛ 1965 - فانتوما رها می شود (اونه بل)؛ 1966 - سینت کمین می کند (کریستیان - ژاک)؛ 1967 - فانتوما علیه اسکاتلند یارد (اونه بل)؛ 1970 - تحریک (شارپاک)؛ 1971 - پوست خز (ژ. دمی)؛ 1985 - پارکینگ (ژ. دمی)؛ 1995 - بی نوایان (لولوش)؛ 1996 - دزدیدن زیبایی (برتولوچی).